ĐÁNH GIÁ THƯỜNG XUYÊN TRONG TRƯỜNG TIỂU HỌC

Trong những năm học gần đây, việc giảng dạy trong các trường Tiểu học đã được đổi mới theo hướng tích cực và hiện đại, phát huy được tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh. Vì vậy việc kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh cũng cần được đổi mới, không chỉ là kiểm tra khả năng ghi nhớ kiến thức của học sinh mà cần kiểm tra khả năng vận dụng các kiến thức đã học để tự liên hệ, tự phân tích và bày tỏ chính kiến của bản thân về các vấn đề, tình huống nảy sinh trong thực tiễn cuộc sống. Qua đó giúp học sinh hình thành và phát triển năng lực của bản thân.

Đánh giá thường xuyên là một trong những hình thức đánh giá quan trọng ở tiểu học, hình thức này đã được giáo viên thực hiện thường xuyên, song không phải giáo viên nào cũng nắm được bản chất và mức độ quan trọng của nó đến hiệu quả giảng dạy của bản thân. Giáo viên cũng chưa nắm chắc và cụ thể hóa được các phương pháp cũng như các kĩ thuật đánh giá, chưa chủ động tìm tòi, nghiên cứu dẫn đến sự “nghèo nàn” về hình thức, sự “thiếu hụt” về nội dung hay nói rõ hơn là chưa chọn được những nội dung phù hợp để dánh giá của mỗi đơn vị kiến thức hay hoạt động giáo dục. Việc sử dụng các phương pháp cũng như kĩ thuật đánh giá còn vụng về, chưa hiệu quả, chưa khai thác, phát huy hết tác dụng cũng như công năng của mỗi phương pháp, kĩ thuật đánh giá, việc chọn thời điểm đánh giá phù hợp cũng chưa được quan tâm, chính vì những lí do đó nên hiệu quả đánh giá chưa cao, chưa giải quyết được việc tác động tích cực của kết quả đánh giá trong cả quá trình giảng dạy và ảnh hưởng không nhỏ đến chất lượng dạy học.

Ở bài viết này, chúng tôi xin đề cập đến những phương pháp, kĩ thuật thường xuyên được sử dụng trong đánh giá thường xuyên.

a. Nhóm phương pháp quan sát.

* Quan sát là nhóm phương pháp chủ yếu mà giáo viên thường sử dụng để thu thập dữ liệu kiểm tra đánh giá. Quan sát bao hàm việc theo dõi hoặc xem xét học sinh thực hiện các hoạt động - quan sát quá trình học tập; Quan sát để nhận xét một sản phẩm do học sinh làm ra - quan sát sản phẩm học của học sinh.

- Quan sát quá trình: Quan sát quá trình đòi hỏi trong thời gian quan sát, giáo viên phải chú ý đến những hành vi của học sinh.

Ví dụ: Quan sát cách phát âm của học sinh

Việc quan sát này diễn ra không chỉ ở các môn mang tính đặc thù như quan sát trong giờ học vần, bài đọc, tập đọc,….mà còn cần phải quan sát qua quá trình các em tương tác với bạn, với giáo viên trong tranh luận, chia sẻ,….trong quá trình các em tham gia vào các hoạt động học tập ….vì thường những em phát âm sai rất ngại giao tiếp hay tham gia các hoạt động,…Việc quan sát mọi nơi, mọi lúc như vậy chắc chắn sẽ giúp giáp viên có được kết quả tốt nhất cho quá trình đánh giá của mình.

- Quan sát sản phẩm: Quá trình tham gia học tập, học sinh sẽ phải tạo ra sản phẩm cụ thể, là bằng chứng của sự vận dụng các kiến thức đã học vào thực tế. Học sinh sẽ phải tự trình bày sản phẩm của mình, còn giáo viên đánh giá sự tiến bộ hoặc xem xét quá trình làm ra sản phẩm đó. Sau khi giáo viên quan sát và cho ý kiến đánh giá về sản phẩm, giúp các em hoàn thiện sản phẩm.

Trong quá trình sử dụng phương pháp quan sát để đánh giá, giáo viên cũng cần phải có sự kết hợp giữa đánh giá quá trình và đánh giá sản phẩm để hiệu quả đánh giá cụ thể và hiệu quả hơn.

* Các kĩ thuật thường sử dụng trong quan sát: Thông thường trong quan sát, giáo viên có thể sử dụng các loại kĩ thuật sau để thu thập thông tin. Đó là:

- Ghi chép ngắn: Ghi chép ngắn là một kĩ thuật đánh giá thường xuyên thông qua việc quan sát học snh trong giờ học, giờ thực hành hay trải nghiệm thực tế. Những ghi chép không chính thức này cung cấp cho giáo viên những thông tin về mức độ học tập, những khó khăn, vướng mắc,… của người học sinh.

- Ghi chép thường nhật hàng ngày: Qua quá trình tham gia học tập hàng ngày của học sinh, qua quá trình giáo viên quan sát học sinh tự làm việc, hợp tác với bạn, làm việc với giáo viên, giáo viên sẽ ghi nhận được rất nhiều thông tin về hoạt động học tập của các em.

Ví dụ: Quan sát học sinh Lê Văn B

Giáo viên có thể thấy học chưa tập trung trong học tập qua việc học sinh này hay nhìn ra cửa sổ, lơ đễnh, không chủ động trong học tập,…

Những biểu hiện giáo viên cho rắng đó chỉ là những “cái lặt vặt” hàng ngày nhưng nó lại có ý nghĩa quan trọng trong đánh giá.

Trong quá trình quan sát, giáo viên cũng cần phải có sự chọn lựa phù hợp, khoa học để việc quan sát và ghi chép có tính khả thi. Nhờ chú ý và ghi chép lại những tình huống mà giáo viên có thể phát hiện ra nhiều đặc điểm tính cách mới mẻ và xác định được biện pháp giáo dục phù hợp với học sinh.

b. Nhóm phương pháp vấn đáp

* Vấn đáp là nhóm phương pháp chủ yếu thứ hai mà giáo viên thường sử dụng để thu thập dữ liệu trong kiểm tra đánh giá trên lớp. Đây là phương pháp giáo viên đặt câu hỏi và học sinh trả lời câu hỏi, nhưng cũng có khi học sinh đặt câu hỏi và giáo viên trả lời nhằm rút ra những kết luận, những tri thức mới mà học sinh cần nắm, hoặc nhằm tổng kết, củng cố, kiểm tra mở rộng, đào sâu những tri thức mà học sinh đã học. Phương pháp đặt câu hỏi vấn đáp có những hình thức vấn đáp cơ bản như:

- Vấn đáp gợi mở: Đây là hình thức giáo viên khéo léo đặt những câu hỏi gợi mở dẫn dắt Học sinh suy nghĩ, rút ra những nhận xét, những kết luận cần thiết từ liên quan đến bài học. Trong quá trình đặt câu hỏi giáo viên cần phải khéo léo, tránh đi đường vòng, lan man, xa vấn đề và không phát huy được năng lực của học sinh.

- Vấn đáp củng cố: Vấn đáp củng cố được sử dụng sau khi giảng tri thức mới. Khi thực hiện hình thức này giáo viên phải có sự nghiên cứu kĩ về nội dung hay chủ đề, đơn vị kiến thức đã học để có những câu hỏi theo những mức độ khác nhau, đặc biệt là những câu hỏi mang tính chất mở rộng, phát huy năng lực và đánh giá năng lực của học sinh.

- Vấn đáp tổng kết: Vấn đáp tổng kết được sử dụng khi cần dẫn dắt học sinh khái quát hoá, hệ thống hoá những tri thức đã học,…chuẩn bị tốt, khéo léo trong sử dụng thì dạng vấn đáp này giúp học sinh phát triển năng lực khái quát hoá, hệ thống hoá, tránh nắm bắt những đơn vị tri thức rời rạc - giúp cho các em phát huy tính mềm dẻo của tư duy.

* Vài lưu ý khi đặt câu hỏi

- Giáo viên cần xác định rõ mục đích, yêu cầu của vấn đáp, các câu hỏi cần tập trung vào những nội dung cốt lõi của bài học. Đặc biệt là nhận xét tích cực bằng lời nói. Giáo viên phải hiểu ràng nhận xét bằng lời nói có tác dụng nuôi dưỡng những suy nghĩ tích cực, hình thành sự tự tin ở học sinh. Điều này có ý nghĩa vô cùng quan trọng vì nó giúp học sinh tự “cài đặt” lại suy nghĩ/niềm tin tích cực cho chính mình.

- Khuyến khích học sinh tham gia đặt câu hỏi. Có thể là đặt câu hỏi tự vấn mình và câu hỏi cho các bạn học. Điều này đòi hỏi sự sáng tạo trong tổ chức dạy học của mỗi giáo viên.

- Cần vận dụng khéo léo, phương pháp vấn đáp để kích thích tính tích cực, độc lập tư duy ở học sinh để tìm ra câu trả lời tối ưu trong thời gian ngắn nhất.

c. Nhóm phương pháp viết

* Nhóm phương pháp viết đề cập đến cách thức, kĩ thuật đánh giá thể hiện qua việc phân tích bài viết, các sản phẩm mà trong đó học sinh phải viết câu trả lời cho các câu hỏi hoặc vấn đề vào giấy. Đây chính là nhóm phương pháp kiểm tra đánh giá kiểu truyền thống, phương pháp này cũng được sử dụng phổ biến trong đánh giá thường xuyên.

* Một số kĩ thuật

- Viết nhận xét:

+ Lời nhận xét của giáo viên: Viết nhận xét là một kỹ thuật được sử dụng phổ biến trong đánh giá thường xuyên. Giáo viên thường phải viết nhận xét vào vở, bài kiểm tra, các sản phẩm học tập... khi viết nhận xét, giáo viên cần đề cập đến những ưu điểm trước... những kỳ vọng... sau đó mới đề cập đến những điểm cần xem xét lại, những lỗi... cần điều chỉnh. Tránh những nhận xét chung chung,vô hồn:“chưa đúng/sai/làm lại...”; “chưa đạt yêu cầu”; “lạc đề”; “cần cố gắng/có tiến bộ”... Khi viết nhận xét nên sử dụng lời lẽ nhẹ nhàng, thể hiện thái độ thân thiện, tôn trọng, tránh xúc phạm... học sinh sẽ dễ tiếp nhận hơn, tập trung vào một số những lỗi/ sai sót có tính hệ thống, điển hình cần sớm khắc phục. Trong đánh giá thường xuyên giáo viên cần tạo cơ hội cho học sinh không chỉ nói ra mà là viết ra những suy nghĩ và suy ngẫm để đánh giá những khó khăn, thất bại hay thành công của mình trong học tập, sự tiến bộ của bản thân.

+ Lời nhận xét của học sinh: Thực tế giáo viên chỉ chú ý đến việc viết lời nhận xét của mình mà quên rằng học sinh cũng có thể viết lời nhận xét để nhận xét, đánh giá bản thân mình và của bạn, khi học sinh viết lời nhận xét giáo viên cần hướng dẫn học sinh cách viết nhận xét mang tính xây dựng, tập trung phát hiện những điểm tích cực đã làm được... thay vì chỉ chú ý những điểm hạn chế/chưa làm được của bạn. Qua đây học sinh cũng sẽ học tập được những gì bạn đã làm được và chắc chắn sẽ không mắc lại những lỗi mà bạn đã mắc.

d. Phương pháp đánh giá qua hồ sơ học tập, các sản phẩm hoạt động của học sinh.

Với phương pháp này, học sinh có cơ hội để thể hiện những phẩm chất và năng lực của mình thông qua các sản phẩm, hồ sơ học tập dưới sự hướng dẫn và hỗ trợ của giáo viên. Việc đánh giá của giáo viên bao gồm cả đánh giá quá trình thực hiện và đánh giá sản phẩm của học sinh.

* Cũng như PPDH thì trong đánh giá không có phương pháp đánh giá nào là vạn năng, là tối ưu cả, người giáo viên phải biết sử dụng linh hoạt, phù hợp các phương pháp đánh giá; căn cứ vào những biểu hiện về nhận thức, hành vi, thái độ của học sinh; đối chiếu với yêu cầu cần đạt của từng phẩm chất chủ yếu, năng lực cốt lõi theo Chương trình giáo dục phổ thông cấp tiểu học để nhận xét và có biện pháp giúp đỡ học sinh kịp thời.Phong phú trong việc lựa chọn các hình thức đánh giá, tránh chỉ đánh giá một chiều. Học sinh phải được tự nhận xét và được tham gia nhận xét bạn, nhóm bạn về những biểu hiện của từng phẩm chất chủ yếu, năng lực cốt lõi để hoàn thiện bản thân.Bên cạnh đó cần quan tâm đến việc tham gia nhận xét của cha mẹ học sinh. Cha mẹ học sinh phải tham gia trao đổi, phối hợp với giáo viên động viên, giúp đỡ học sinh rèn luyện và phát triển từng phẩm chất chủ yếu, năng lực cốt lõi.

Đánh giá thường xuyên được thực hiện linh hoạt trong quá trình dạy học và giáo dục, không bị giới hạn bởi số lần đánh giá. Mục đích chính là khuyến khích học sinh nỗ lực học tập, vì sự tiến bộ của học sinh.

Nguyễn Hữu Tuấn - Dương Thị Trúc Quỳnh